SGTT.VN - Thời gian gần đây mặt trời đã vài lần phát ra các đợt bùng nổ trên bề mặt khí quyển, với những vụ nổ được ghi nhận mạnh nhất trong 4 năm qua, giải phóng năng lượng. Các chuyên gia nhận định mùa bão mặt trời đã khởi động. Những vụ nổ này có thể tàn phá vệ tinh, phá hỏng mảng lưới điện, đe doạ sức khoẻ của con người. Xung quanh vấn đề này, SGTT có cuộc trao đổi với ông Nguyễn Đức Phường, hội Thiên văn – vũ trụ Việt Nam.
Ông có thể lý giải hiện tượng “Mùa bão mặt trời”? Nhiều người cho rằng đây là hiện tượng mặt trời thức dậy, vậy chu kỳ “ngủ thức” này diễn ra như thế nào?
Hằng ngày, mặt trời mọc và lặn đều đặn khiến chúng ta có cảm giác đó như một người mẹ hiền, ban sức sống cho vạn vật. Nhưng trên khía cạnh khoa học, mặt trời hoạt động vô cùng dữ dội. Những vụ bùng phát diễn ra liên tục khắp bề mặt của mặt trời. Những vụ bùng nổ sắc cầu lớn dễ dàng được quan sát từ trái đất qua các thiết bị chuyên dụng. Những vụ bùng nổ đó sẽ phóng thích vào không gian một luồng vật chất lớn với tốc độ từ vài trăm đến hàng nghìn km/giây. Luồng vật chất này bao gồm những hạt mang điện tích. Khi luồng vật vất chất này bay đến trái đất tạo nên bão mặt trời.
Những vụ nổ lớn của mặt trời gây ra hiện tượng bão từ và cũng như những cơn bão trên trái đất, bão từ được chia làm 3 cấp: cấp mạnh nhất là cấp X, cấp trung bình là cấp M và cấp C là nhỏ nhất. Tuy nhiên, cứ sau 11 năm (gọi là chu kỳ hoat động của mặt trời) thì các hoạt động của mặt trời diễn ra mãnh liệt nhất và được gọi là thời cực điểm hoạt động hay “mùa bão mặt trời”.
Thời gian gần đây có những dấu hiệu nào để nói rằng bão mặt trời trở lại, thưa ông?
Với chu kỳ hoạt động là khoảng 11 năm, khoảng thời gian gần đây nhất hoạt động mặt trời đạt cực đại là từ năm 1999 -2001. Như vây, từ năm 2010-2013 sẽ là cực đại tiếp theo trong chu kỳ hoạt động của mặt trời. Nhiều khả năng, hoạt động của mặt trời sẽ đạt đỉnh điểm vào năm 2012. Mỗi khi mặt trời hoạt động mạnh, quan sát qua bộ lọc chuyên dụng chúng ta có thể thấy trên mặt trời có nhiều vết đen. Thậm chí, những vết đen lớn có thể được nhìn thấy rõ bằng mắt thường.
Với các nhà khoa học, việc ghi nhận một cơn bão mặt trời không khó. Các vệ tinh được phóng vào vũ trụ như SOHO, SDO … để quan sát, chụp ảnh mặt trời sẽ dễ dàng phát hiện được những vụ nổ bất thường có thể gây ra bão mặt trời trước khi đến trái đất, đo đạc những tính chất vật lý bất thường của mặt trời. Do hoạt động của mặt trời vô cùng phức tạp nên hiện tại khoa học chưa thể tính toán, tiên đoán được khi nào sẽ diễn ra những vụ bùng phát, phun trào lớn tai những khu vực nhất định trên bền mặt mặt trời.
Được biết, mùa bão mặt trời sẽ tạo nên những hiện tượng cực quang tuỵêt đẹp kèm theo những hiệu ứng phụ không mong muốn, ông có thể chia sẻ thêm?
Không chỉ trong mùa bão mặt trời mà ngay cả những thời điểm xảy ra một vụ bùng phát lớn trên mặt trời, những người dân ở gần khu vực vùng cực sẽ được chiêm ngưỡng một hiện tượng cực quang đẹp mắt. Đó là do những luồng gió mặt trời mang theo những hạt mang điện năng lượng cao và cả từ trường mạnh sẽ tương tác với các nguyên tử, phân tử khí trong thành phần khí quyển trên trái đất. Những nguyên tử này sẽ bị “kích thích” rồi sau đó trở về “trạng thái bình thường” và giải phóng năng lượng dưới dạng photon. Chính điều này tạo ra ánh sáng huyền ảo của cực quang. Màu sắc của cực quang là do các nguyên tử và phân tử của các nguyên tố khác nhau trong khí quyển tạo nên như oxy, nitơ…Hiện tượng cực quang xảy ra ở gần vùng cực. Nó thường bắt đầu phát sáng ở độ cao khoảng 100km từ mặt đất. Khu vực cực quang trải rộng nhiều hay ít tùy thuộc vào cường độ hoạt động của mặt trời.
Đời sống của con người sẽ bị những ảnh hưởng, đe doạ trực tiếp như thế nào từ những hoạt động của mặt trời, thưa ông?
Bão mặt trời có thể ảnh hưởng trực tiếp, thậm chí phá hủy mạng lưới thông tin liên lạc và ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe của con người. Đối với ngành hàng không, bão mặt trời sẽ có ảnh hưởng đáng kể như cắt đứt liên lạc với trung tâm điều khiển trên mặt đất, gây những tai hoạ cho ngành hàng không. Với phi hành gia,hệ thống vỏ tàu vũ trụ và bộ áo cũng như các trang thiết bị khác của họ cũng không thể ngăn chặn hết những tia năng lượng cao phát sinh trong những vụ nổ lớn trên mặt trời.
Tại thời điểm bão mặt trời mạnh có thể phá hủy hệ thống thông tin liên lạc, GPS, mạng lưới điện, gây hư hại cho ngành dầu khí, viễn thông. Với những người thường xuyên làm việc trên mây (phi công, nữ tiếp viên) thì không sao, nhưng những người bị tim mạch, tuần hoàn não, thần kinh…thì sẽ bị ảnh hưởng. Một cuộc điều tra gần đây cho thấy, số người vào viện và số người tử vong tăng lên trong mỗi lần xảy ra bão mặt trời.
Ông cho biết, trong thời gian tới sẽ có bao nhiêu trận bão mặt trời? Việt Nam có nằm trong vùng bị ảnh hưởng của bão mặt trời lần này không?
Hầu như khi bão mặt trời xẩy ra, toàn thế giới trong đó có Việt Nam sẽ bị tác động. Tuy nhiên, so với nhiều khu vực khác thì Việt Nam do đặc điểm vị trí địa lý sẽ chịu tác động nhẹ hơn.
Trong khoảng thời gian 2012 - 2013, sẽ có khoảng gần 50 trận bão từ sẽ hoạt động mạnh với cường độ lớn có thể lên tới 500 - 600 nT (nano Tesla – đơn vị đo từ trường). Những trận bão từ có cường độ trên 200 nT sẽ bắt đầu có ảnh hưởng đến sức khỏe con người.
Xin cảm ơn ông!
Thanh Tuyền
---
Trong năm 2011, bão từ sẽ gia tăng với 20 – 25 trận, cường độ cũng sẽ mạnh và càng về cuối năm các trận càng mạnh hơn. Với những người có tiền sử bệnh tim mạnh, thần kinh, các bệnh về xương khớp có thể nhận biết được bão từ. Những ngày bão xảy ra, chúng ta nên nghỉ ngơi trong nhà và hạn chế ra ngoài. Những người mẫn cảm với biến thiên từ trường cần chú ý khi tham gia giao thông hay làm việc trên cao, đi một mình ra bên ngoài. Những bệnh nhân tim mạch có thể sử dụng lồng Faraday (một lồng bằng kim loại, có thể được đan bằng lưới kim loại, bên trong bề mặt vật dẫn bằng 0 nên nếu bên ngoài có tích điện thì người bên trong cũng không bị giật - PV) để bảo vệ.
PGS.TS Hà Duyên Châu, nghiên cứu viên cao cấp của viện Vật lý địa cầu (viện Khoa học và công nghệ Việt Nam).
